این روزها هنوز در محافل سیاسی ایران صحبت از حمایت بوسنی از قطع‌نامه تحریمی سازمان ملل علیه ایران است. این کشور کوچک و مسلمان‌نشین اروپایی که دو دهه از حمایت‌های گسترده و سرنوشت‌ساز جمهوری‌اسلامی بهره‌مند بود هم اکنون متهم به قدرناشناسی شده است.

محمود احمدی‌نژاد، رییس جمهوری ایران پس از صدور قطعنامه به شدت از روسیه انتقاد کرد و رای مثبت این کشور را نشانه قرار گرفتن در صف دشمنان ایران دانست. علی لاریجانی، رییس مجلس نیز از اقدام متقابل ایران با کشورهای امضاکننده قطعنامه خبر داد.

به نظر می‌رسد بوسنی که در کنار کشورهای دیگری نظیر گابن و نیجریه به عنوان اعضای موقت شورای امنیت علیه تهران رای داده بودند از شاخ‌وشانه کشیدن‌های مقامات ایران مستثنی‌ است.

جالب این بود که در حالی که منوچهر متکی وزیر خارجه ایران در روزهای اول اردیبهشت در راس هیاتی سیاسی اقتصادی در سارایوو به سر می‌برد، دفتر رئیس شورای ریاست جمهوری بوسنی و هرزگوین با صدور بیانیه‌ای رسمی حمایت این کشور از قطعنامه احتمالی شورای امنیت علیه ایران را اعلام کرد.

پس از آن محمود احمدی‌نژاد علی‌رغم آنکه همواره در سخنرانی‌هایش سعی دارد کشورهای بیشتری را هم‌پیمان ایران معرفی کند، در گفتگویی که با روزنامه بوسنیایی "دنونی‌آواز" انجام داده بود، اعلام کرد که جمهوری اسلامی "در ازای کمک‌ سال‌های سختی به بوسنی" انتظار ندارد که این کشور با قطعنامه تحریم‌های شورای امنیت مخالفت کند. احمدی‌نژاد حتی تاکید کرد "اگر باز هم لازم باشد ایران در کنار مردم بوسنی قرار می‌گیرد."

اما این نظر همه نیست! به عقیده عباس عبدی، روزنامه‌نگار و تحلیلگر اجتماعی ساکن تهران "بوسنی می‌توانست بخش كوچكی از كمک‌های ايران به خود را در جريان جنگ داخلی یوگسلاوی سابق جبران كند."

یک دیپلمات سابق ایران در اروپا می‌گوید روابط ایران و بوسنی "نمونه ای از ناکامی‌های متعدد سیاست خارجی جمهوری‌اسلامی است." عباس عبدی نیز همین عقیده را دارد: "سیاست‌های حمایت از بوسنی به گونه‌ای نبوده که در مواقع ضروری قادر باشد به منافع ملی ایران در حد صوری هم کمک کند."

به گفته یک استاد دانشکده علوم سیاسی دانشگاه تهران بوسنی و هزرگوین طی سال‌هایی که از استقلال این کشور می‌گذرد به تدریج از ایران فاصله گرفته و تلاش کرده خود را به اتحادیه اروپا و ایالات متحده نزدیک کند.

مقام‌های بوسنیایی در این سال‌ها از علاقه کشورشان به عضویت هر چه سریعتر در پیمان ناتو و اتحادیه اروپا سخن گفته‌اند و تحقق این هدف به معنای دورشدن آنها از ایران است که پیشتر حتی به دنبال ایجاد پایگاهی غیررسمی برای حضور سپاه در بوسنی بوده ‌است.

ایران تنها کشوری بود که ده ماه پیش از آغاز جنگ در سال ۱۳۷۱ محرمانه به بوسنیایی‌ها از تصمیم صرب‌ها برای حمله اطلاع داد. این را عمر بهمن اولین سفیر بوسنی در ایران می‌گوید.

آنچنان که علی‌اکبر ولایتی، مشاور بین‌الملل رهبر جمهوری اسلامی و وزیر خارجه اسبق ایران گفته، آیت‌الله خامنه‌ای مستقیما از او و محسن رضایی، فرمانده وقت سپاه پاسداران خواسته بوده تا به هر صورت ممکن به بوسنیایی‌ها کمک کنند. رهبر ایران درگیری در این سرزمین را "جنگ صلیبی علیه ملت مسلمان بوسنی" خوانده بود.

احمد جنتی، دبیر شورای نگهبان و از روحانیون تندروی ایران با حکم آیت‌الله علی خامنه‌ای، نماینده ویژه رهبر جمهوری اسلامی در امور بوسنی شد که از جمله ماموریت‌هایش بررسی نیازهای نظامی، پزشکی، و مالی بوسنی در جریان جنگ بود.

تعدادی از فرماندهان سپاه پاسداران نظیر سعید قاسمی و حسين الله‌كرم، زیر نظر سردار محمدرضا نقدی که اینك ریاست سازمان بسیج را برعهده دارد به بوسنی اعزام شدند. ایران حتی برخلاف قطعنامه شورای امنیت مبنی بر جلوگیری از ارسال سلاح به منطقه اقدام کرد تا به قول خودش مردم بی‌دفاع بوسنی بتوانند از خود دفاع کنند. نام حداقل سه ایرانی به عنوان کشته‌شدگان در جنگ بوسنی رسما اعلام شده است.

تهران در آن سال‌ها تلاش می‌کرد پایگاهی معتبر برای خود در اروپا بسازد و به همین منظور ستادی در وزارت امورخارجه ایران تشکیل شد که هدفش "کمک به مسلمانان بوسنی" بود.

در اواخر جنگ بالکان، شورای امنیت پس از قدر‌ت‌گرفتن نسبی بوسنیایی‌ها و گسترش تلفات غیر‌نظامیان، به پیشنهاد آمریکا تحریم فروش و ارسال سلاح به بوسنی را لغو کرد و به محاصره تسلیحاتی این سرزمین پایان داد. به گفته مقام‌های آمریکایی یکی از دلایل این تصمیم از بین‌بردن زمینه نزدیکی انحصاری ایران با مسلمانان بوسنی بوده است.

"کمیته امداد امام خمینی" که نهادی وابسته به حکومت برای کمک به مستمندان است در آن سال‌ها بخش وسیعی از کمک‌های دریافت شده از مردم ایران را برای امدادرسانی به "برادران و خواهران مسلمان در بوسنی" اختصاص داد.

ایران از نخستین کشورهایی بود که استقلال بوسنی‌وهرزگوین را به رسمیت شناخت و حتی پیش از پایان جنگ، در بهار ۱۳۷۳ سفارت خود را در سارایوو افتتاح کرد.

ایستگاه رادیویی ایران برای بوسنی که ۱۶ سال پیش در میانه جنگ به راه افتاد همچنان به پخش برنامه می پردازد و به آن پخش یک شبکه تلویزیونی هم اضافه شده است. حضور فرهنگی ایران در بوسنی نیز با تبلیغات تهران برای استقرار ایدئولوژی اسلامی مورد نظر جمهوری اسلامی ادامه یافت.

انتشار ترجمه کتاب‌هایی از آیت‌الله خمینی و دیگر ایدئولوگ‌های جمهوری اسلامی به زبان بوسنیایی و حتی تاسیس شعبه بنیاد ملاصدرا در سارایوو که زیرنظر آیت‌الله سیدمحمد خامنه‌ای برادر بزرگتر رهبر جمهوری اسلامی اداره می‌شود از جمله این تلاش‌هاست.

در طول مذاکرات صلح دیتون، منابع دیپلماتیک بوسنیایی به ایرانی‌ها گفته بودند که تحت فشار شدید آمریکا برای کاهش حضور ایران در کشورشان هستند. آن‌چنان‌که یک مقام دیپلماتیک بوسنی در لندن می‌گوید "سیاست‌های پرسروصدای ایران در جنگ داخلی بوسنی، غرب را ترساند و بوسنی را از ایران جدا کرد."

اندکی پس از بازگشت صلح و ثبات به بوسنی، دایره فعالیت‌های سیاسی و فرهنگی جمهوری اسلامی در آن کشور نیز به تدریج محدود شد. ایران حتی آزادی روادید بین دو کشور را لغو کرد و پرواز مستقیم تهران به سارایوو نیز متوقف شد.

اقلیت قدرتمند صرب‌های بوسنی در این سال‌ها نه تنها تمایلی به برقراری روابط گرم‌تر این کشور با ایران نداشته بلکه یکی از موانع در این مسیر محسوب شده است. با این حال، تضاد ایدئولوژیک مقام‌های ایران با صرب‌ها نیز در گذر سال‌ها دستخوش تغییراتی شده است. تهران و بلگراد سعی کرده‌اند در زمینه‌های تجاری به هم نزدیک شوند و جمهوری اسلامی در دو سال اخیر استقلال کوزوو از صربستان را به رسمیت نشناخته است.

حجم مبادلات اقتصادی ایران و بوسنی در سال ۱۳۸۸ حدود سه میلیون دلار بوده که کمتر از یک‌سوم حجم مبادلات ایران و صربستان در همین سال بوده است.

روابط تهران و سارایوو از آغاز سال ۲۰۱۰ میلادی و با ورود بوسنی‌وهرزگوین به فهرست اعضای موقت شورای امنیت وارد مرحله تازه‌ای شد. در حالی که آمریکا و متحدانش جهای از ماه‌ها قبل در حال تدوین متن قطعنامه ۱۹۲۹ شورای امنیت علیه ایران بودند مقام‌های جمهوری اسلامی در آغاز فصل بهار به تلاش‌های خود برای همراه‌سازی اعضای غیردایم شورای امنیت سرعت بخشیدند.

برگزاری اولین اجلاس کمیسیون مشترک همکاری‌های اقتصادی ایران و بوسنی از جمله این تلاش‌ها بود که به دیدار وزیران اقتصاد ایران و بوسنی در سارایوو منجر شد و دو طرف، چند یادداشت تفاهم در زمینه همکاری‌های بازرگانی، حمل و نقل و ارتباطات، بانکی و بیمه‌ای و گردشگری امضا کردند.

بنا به یکی از تفاهم‌نامه‌ها قرار شد که "خط اعتباری ویژه‌ای به ارزش ۱۵۰ میلیون یورو (اعتبار خریدار و فروشنده) برای صادرات محصولات ایرانی به این کشور توسط بانک توسعه صادرات ایران تامین شود." ایران همچنین یک اعتبار دو میلیون یورویی برای اجرای پروژه‌های عمرانی و صنعتی در اختیار سفارت خود در سارایوو گذاشت.

مشوق‌های اقتصادی اما برای منصرف کردن بوسنی از رای دادن علیه‌ تحریم‌های ایران کافی نبود. آن‌چنان که در بیانیه رسمی دفتر رییس شورای ریاست جمهوری بوسنی و هرزگوین اعلام شد بوسنی "کم‌ حافظه نبوده" و "همیشه قدردان حمایت‌های ایران" خواهد بود اما "باید به منافع استراتژیکی که در ارتباط با امنیت و شهروندان خود است، توجه داشته باشد."

داود وفایی، کارشناس مسائل بالکان معتقد است منفعت استراتژیک بوسنی در پیوستن به اتحادیه اروپا آن را ناچار به اتخاذ چنین رویکردی می‌کند. به نظر می‌رسد مقامات ایرانی این موضوع را درک می‌کنند و برای همین هم گلایه‌ای از بوسنیایی‌ها ندارند.

سارایوو به صورت لفظی به خاطر موضع خود در قبال مسئله هسته‌ای ایران عذرخواهی کرده است. این خبر را عباس حیدری دبیر انجمن دوستی ایران و بوسنی در گفتگوی مشترکی با خبرگزاری مهر و در حضور سفیر بوسنی و هرزگوین در تهران اعلام کرد. اما او هم نمی‌تواند خشم خود را پنهان کند که اگر ایران جایگاه پیشین خود را در در بوسنی داشت چنین اتفاقی رخ نمی‌داد.