در ميان تاريكي و سکوت کویر اين چراغ‌هاي مجلل مسجد است كه مي‌درخشد. نیمه‌های شب سه‌شنبه است. اما کسی در مسجد خواب نیست. عده‌ای مشغول نماز خواندن هستند. گروهی دیگر چهارزانو روی زمین نشسته‌اند و دارند کتاب دعا می‌خوانند. چند زن‌ و دختر جوان محراب مسجد را می‌بوسند. گریه و زاری موسیقی آشنای این مسجد است. بیماری که از پا فلج است در گوشه‌ای خلوت روی صندلی چرخدار نشسته و زیر لب ذکرهای مذهبی می‌خواند.

زائرين هر سه‌شنبه شب از همه جاي ايران به زیارت مسجد جمکران می‌آیند؛ تا حاجت‌شان روا شود: بیماری لاعلاجشان درمان شود، مشکلات مالی‌شان حل شود و هزار و یک گرفتاری و مشکل دیگری که دارند برطرف شود. اما خيلي‌ها هم هستند كه مي‌آيند تا امام دوازدهم شيعيان را در این مسجد ببینند.

جوان بيست ساله‌اي كه لبا سي مندرس به تن دارد و علائم سوء تغذيه ناشی از روزه‌های طولانی در چهره‌اش پيداست هیجان‌زده به بخش اطلاعات مسجد مي‌آيد و به جوان مسئول كه ريش شانه‌زده سياهي دارد، مي‌گويد: "من يك نفر ديدم با عباي سبز و چهره نوراني! فكر كنم امام زمان بود!" مسوول اطلاعات با خونسردی و انگار که این پاسخ را بارها به دیگران هم داده، مي‌گويد: "نه! اشتباه كرديد، ديدن امام زمان به اين سادگي ممکن نيست."

مسجد جمکران در دل كوير و در شش كيلومتري شهر مذهبي قم است، مهم‌ترین پایگاه مذهبی کشور و شهري كه صدها سال جایگاه اقلیت شیعه به شمار می‌رفت آن‌هم در زمانی كه اکثریت جمعیت ايران هنوز سني مذهب بودند.

همه چيز به داستانی برمی‌گردد که بیش از هزار سال پيش تنها یک نفر آن را روایت کرده است و صحت آن از اساس مشکوک است.

روايت به اين شكل است كه امام دوازدهم شيعيان - که تاکنون ۱۱۳۱ سال است که در غیبت به سر می‌برد تا آن که روزی بیاید و با تسخیر همه جهان عدل را برقرار کند - به يكي از پيروانش به نام حسن‌ بن مثله دستور می‌دهد و از او مي‌خواهد تا زميني را از شخص دیگری به نام حسن بن مسلم بگيرد. او می‌گوید زمين مقدس است و حسن نمي‌تواند در آنجا زراعت كند و بايد همه سودی كه تا به حال از اين زمين به دست آورده را صرف احداث يك مسجد کند. این گونه مسجد کوچک جمكران که تنها ۸۴ مترمربع وسعت داشته بنا مي‌شود.

بر سر این که دیدار امام زمان برای حسن در خواب یا بیداری افتاده اختلاف است. اعتقاد غالب و قدیمی این بود که همه چیز یک خواب بوده است. روایایی که معلوم نیست حتی صادقه باشد. اما حالا مقامات رسمی جمهوری اسلامی ایران می‌گویند که این اتفاق در بیداری افتاده است. این در حالی است که روایات متعدد شیعه تاکید می‌کنند که هر کسی مدعی دیدار با امام زمان در زمان غیبت او شود دروغگو است.

مسجد جمكران تا ۱۰ سال پیش رونقی نداشت. اما بنابر آمار سايت رسمي مسجد جمكران، تنها در آخرین جشن سالیانه ولادت امام دوازدهم در سال ۱۳۸۸ سه ميليون نفر به جمكران آمدند.

به ادعای مرتضی وافي، مسوول دبیرخانه شورای عالی فرهنگی و برنامه‌ریزی مسجد جمکران، سالیانه ۱۵ تا ۱۷ میلیون زایر دارد. البته خود او در جای دیگری ادعا می‌کند که به طور متوسط هر هفته ۶۰۰هزار (یعنی سالیانه حدود ۳۱میلیون!) زایر به مسجد جمکران می‌روند. هر دو این آمار می‌تواند اغراق‌آمیز باشد به خصوص که آن را با آمار زایران مهمترین مرکز مقدس و مذهبی ایران یعنی بارگاه هشتمین امام شیعیان در شهر مشهد - دومین شهر بزرگ ایران - مقایسه کنیم که سالیانه ۱۶ تا ۲۰ میلیون نفر است.

یک متخصص جامعه‌شناسی دین می‌گوید: اگر آمار زایران جمکران به اندازه مشهد مقدس رسیده باشد به معنی آن است که دولت در زمان کوتاهی توانسته یک پرستشگاه تازه در کشور به وجود آورد. پرستشگاهی که نماینده ایدئولوژی مذهبی اما آمیخته با خرافات دولت کنونی است که ادعای ارتباط با امام غایب شیعیان را دارد.

یک روحاني ميانسال مي‌گويد: "در زمان قبل از انقلاب اسلامي مسجد جمكران چندان شهرتي نداشت و فقط تعداد محدودی از طلبه‌ها براي خواندن نماز و دعا بعضي و‌قت‌ها به اين جای دنج مي‌رفتند. روحانيت قم هم آن زمان این مسجد را جدي نمي‌گرفت به خصوص که مرقد حضرت معصومه - خواهر امام هشتم شیعیان - نیز در شهر قم قرار دارد و اصلا درست نیست که یک مسجد که اصلالتش مشکوک است رونقی بیشتر از این مرقد داشته باشد.

آيت‌الله خميني، بنیانگذار جمهوری اسلامی هم چندان نظر خوشی به این مسجد نداشت. بنابر خاطرات محمد توسلي، رييس دفتر آيت‌الله خميني، او حتی حاضر نشده بود در اين مسجد نماز بخواند.

اما با جانشینی علی خا‌منه‌اي، يك بخت تاريخي به سراغ مسجد جمكران آمد. برخلاف آیت‌الله خمینی، رهبر جدید جمهوري اسلامي از قدیم ارادتی ویژه به جمکران داشت و حتی شعری در تحسین این مسجد سروده است. او در یک سخنرانی در اول اسفندماه ۱۳۷۰ در حضور طلبه‌ها و روحانیون رفتن به مسجد جمکران را به آن‌ها توصیه می‌کند و موجب "پولادین شدن‌" آن‌ها می‌داند: "نمى‌شود يك حوزه‌ ايده‌آل داشته باشيم؛ در حالى كه اين چيزها در طلابش نباشد." سیدحسن نصرالله دبیرکل حزب‌الله لبنان گفته است که آیت‌الله خامنه‌ای برای او فاش کرده که: "من [وقتی که] در اداره امور كشور بعضي وقتها حل مسائل برايم دشوار مي شود و ديگر هيچ راهي پيدا نمي شود راهي مسجد جمكران مي شويم."

آیت‌الله خامنه‌ای در ۱۸ بهمن سال ۱۳۷۹ براي اولين بار نماينده‌ای را با نام ابوالقاسم وافی از طرف خود، براي سرپرستي مسجد جمكران منصوب كرد. او در متن حکم انتصاب، این مسجد را "مقدس" خواند و دستور داد که همه‌‌ مراكز و سازمان‌ها به وافی برای خدمت به این مسجد کمک کنند. این حکم به معنای به رسميت شناختن اين مسجد، اختصاص رديف بودجه‌ دولتي و تبليغات رسمي درباره‌اش بود.

رشد و شكوفايي مسجد جمكران از همان زمان آغاز شد. بسياري از کانون‌های مساجد و هیات‌های مذهبی در تهران و ديگر شهرستان‌ها كاروان‌هاي زيارتي به راه انداختند كه مردم را شب‌های سه‌شنبه - يعني همان روزي كه حسن بن مثله در خواب یا بیداری امام غايب را ديده بود - به جمكران مي‌برد. بسیاری از این کاروان‌ها با پای پیاده به زیارت جمکران می‌روند. بازار بزرگی از دست‌فروشان در کنار مسجد راه افتاد و اوضاع اقتصادی روستاهاي مجاور به شدت عوض شد. تبليغات رادیو تلويزيون دولتي و گزارش‌هاي پياپي از تنها جايي در ایران كه به نام امام دوازدهم ناميده مي‌شد بسياري از مومنين را به اين مسجد بياباني مي‌كشاند. تيتراژ بيشتر برنامه‌هايي كه درباره امام زمان از تلويزيون پخش مي‌شود، با نمايي از مسجد جمكران شروع مي‌شود و برنامه‌هاي مسجد جمكران ديگر منحصر به شبهاي سه شنبه نيست.

يك كارشناس مذهبي كه فارغ‌التحصيل رشته روان‌شناسي است مي‌گويد: "توجه به مسجد جمكران در حقيقت رنگ سياسي دارد. آیت‌الله خامنه‌ای رهبر جمهوری اسلامی، خود را نايب امام دوازدهم مي‌داند. با اين وصف مسجد جمكران با تبليغات فراوان حكومتي و عكس‌هاي آیت‌الله خا‌منه‌اي كه در همه جای آن نصب شده در ذهن عامه مردم مذهبي مشروعیت رهبر حکومت جمهوری اسلامی را تداعی می‌کند."

روحانيان در هيات‌هاي مذهبي با خواندن روايت جذاب احداث مسجد جمكران سربسته به مومنين مي‌گفتند كه امام دوازدهم همچنان به اين مسجد رفت و آمد دارد و همين براي حضور ميليوني زائران و نذرهاي چشمگير كافي بود.

کتب فراوانی درباره افرادی که چهل شب سه‌شنبه متمادی به مسجد جمکران رفته و بالاخره موفق به دیدار امام زمان شده‌اند در مسجد عرضه می‌شود. کتاب‌های مختلف دیگری نیز در شرح حال کسانی که امام زمان را در خواب دیده و یا از دست او شفا گرفته‌اند نوشته شده است. تولیت مسجد قدرت شفادهی جمکران را به طور رسمی تبلیغ می‌کند. برای هر كرامت و معجزه‌ای که اتفاق می‌افتد از سوی نماینده رهبری در مسجد شناسنامهای صادر میشود. در سایت رسمی مسجد فهرستی از این معجزات و کرامات اتفاق افتاده آمده است. از جمله شفای بیماری‌های مختلفی از قبیل روماتیسم موسوم به نام لوپوس تا متاستاز بدخیم مغز، و یا دیسکوپاتی و البته نازایی!

یک محقق جامعه‌شناس می‌گوید: "رونق یافتن جمکران نشان‌دهنده آن است که بخش زیادی از جامعه ایران احساس محرومیت می‌کند. این محرومیت در خیلی از موارد شامل مشکلات اقتصادی، سلامتی بدنی و یا حتی نداشتن جایگاه مطلوب اجتماعی می‌شود. اما بخش مهم‌تر آن محرومیت‌های ذهنی و عاطفی است. جامعه‌ای که دیگر کاملا سنتی نیست و هنوز کاملا مدرن هم نشده، سرگشته و حیران به دنبال تکیه گاهی می‌گردد که به او آرامش دهد.

محمود احمدی‌نژاد از همان هنگامی كه در اردیبهشت سال ۱۳۸۲ شهردار تهران شد به مسجد جمکران توجه ويژه‌اي داشت. او اعتباري را برای ساخت جاده‌ای از تهران تا اين مسجد اختصاص داده بود که ادعا می‌شد امام زمان پس از ظهور از طریق این جاده به تهران خواهد آمد. با آغاز رياست جمهوري احمدی‌نژاد در سال ۱۳۸۴ اوضاع مسجد جمكران كاملا متحول شد. دولت دستور تسریع اجرای طرح جامع توسعه مسجد جمكران با برآورد هزینه يك هزار و دويست ميليارد ريالی را صادر کرد. طرحي كه وسعت محوطه مسجد را به ۲۵۰ هكتار مي‌رساند. ۱۴ گلدسته و هشت دروازه اصلی ورودی به آن اضافه می‌کند و ۴۵هزار متر مربع پارکینگ سرپوشیده و ۴۰۰هزار مترمربع پارکینگ سرباز برای مسجد احداث می‌کند. حتی برنامه ساخت بزرگ‌راه و توسعه راه‌های مواصلاتی و حتی ایستگاه راه‌آهن برای دسترسی راحت به مسجد جمکران نیز در دستور کار قرار دارد. دولت احمدی‌نژاد همچنین جمکران را به عنوان یکی از مناطق نمونه گردشگری کشوراعلام کرده است. دفاتر استانی مسجد جمکران یکی‌ یکی در حال راه‌اندازی در استان‌های مختلف کشور هستند تا ساماندهی کاروان‌های زیارتی و جذب نذورات مردمی برای مسجد راحت‌تر صورت بگیرد. اخیرا نیز پیش‌نویس چشم‌انداز مسجد جمکران تهیه شده و در اختیار رهبر جمهوری اسلامی قرار گرفته که با تایید او می‌تواند اجرایی شود.

هیچ آمار دقیقی از میزان بودجه دولتی که صرف این مسجد شده وجود ندارد اما درآمد مسجد از محل کمک‌های مردمی آن‌قدر هست که آن را وابسته به کمک دولت نکند. یکی از ممرهای اصلی درآمد مسجد دو حلقه چاه است كه زائران حاجتشان را بر روی برگه‌اي مي‌نويسند و در آن مي‌اندازند تا امام دوازدهم بخواند و اجابت كند. در تاریخ مسجد خبری از این چاه‌ها نیست و هر دو آن‌ها در طول ده سال گذشته توسط مدیریت مسجد حفر شده است. براي نو شتن نامه برگه‌هاي مخصوصي به قیمت ۱۰تا۱۵ تومان به زوار فروخته مي‌شود.

در كتاب‌هاي راهنمای دعا و انجام مناسک شيعيان مانند مفاتيح‌الجنان آمده است كه آن‌ها مي‌توانند حاجت خود را براي امامان شيعه بنويسند و به نهر آب روان بياندازند اما جالب اين است كه اين دو چاه مسجد جمكران كاملا خشك است.

بنابر گفته يكي از خادمان مسجد، دو روحاني هر ماه از پله‌هايي كه راه به درون چاه دارد پايين مي‌روند و نا‌مه‌ها را جمع مي‌كنند. بعد از آن كاغذ خمير شده و دوباره به صورت برگه‌هايي به زوار فروخته مي‌شود تا حاجتشان را بنويسند.

داستان چاه جمکران در ابتدای ریاست جمهوری محمود احمدی نژاد در سال ۱۳۸۴ سر و صدای بسیار زیادی به پا کرد. بسیاری از روحانیون سنتی این چاه‌ها را خرافه می‌دانند و از تبلیغ برایشان ناخرسند هستند. علی زادسر یک روحانی محافظه‌کار و نماینده وقت مجلس شورای اسلامی فاش کرد که احمدی نژاد و وزرایش بلافاصله پس از آغاز به کار میثاق‌نامه‌ای را با امام زمان امضا کرده‌ و به چاه مسجد انداخته‌اند. پس از آن‌که انتقادات شدیدی از این کار برانگیخته شد، دولت ناچار شد آن را تکذیب کند اما بسیاری از منابع آگاه تایید می‌کنند که چنین کاری اتفاق افتاده است.

تقدس مسجد جمكران همچنان در حال افزايش است و در چند سال اخير به كوه مجاور آن‌ هم سرايت پيدا كرده، كوه كم ارتفاع آهكي، كه قدري سفيد رنگ به نظر مي‌رسد و مشهور شده كه همان كوهي است كه در روایات شیعه آمده است که امام دوازدهم شيعيان در پایين آن يك پادگان نظامي برپا مي‌كند. همين روايت كافي بوده تا سپاه پا سداران چند شهيد گمنام را در همان جا به خاك بسپارد و هرساله در دامنه كوه یک نمايشگاه ادوات نظامي برپا كند. در قله اين كوه يك مكان مقدس ديگر پيدا شده است، با عنوان قدمگاه خضر نبي، كه باز هم بنابر روايات در تمام دوران غيبت، همدم امام غايب شيعيان است. در همين ارتفاع با زحمت فراوان و با نقاله‌ها و جرثقيل‌هاي بلند، مصالح ساختماني به قله مي‌آيد تا مسجدي تازه بنا شود.

توجه بسيار دولت احمدي‌نژاد به مسجد جمكران اعتراض بسیاری از دینداران و روحانیون سنتی را برانگیخته است. روزنامه جمهوري اسلامي كه به هاشمی رفسنجانی نزدیک است، در سرمقاله ۲۲ شهريور سال ۱۳۸۵ تقدس اين مسجد را که بر پايه یک خواب است، زير سوال برد و آن را وسيله‌اي دانست كه برخي مي‌خواهند با آن خرافات را در جا معه رونق دهند. جمهوری اسلامی نوشت: "نه زیارتی [برای این مسجد] در کار است و نه اتفاق دیگری [معجزه] می‌افتد".

علی اكبر ناطق نوري، رییس سابق مجلس شورای اسلامی که یکی از رهبران قدرتمند محافظه‌کاران سنتی نیز به شمار می‌رود در سخنراني‌های متعددی از توجه ويژه به مسجد جمكران و اشاعه خرافات در کشور انتقاد كرده است. او گفت: "یك مشت كلاش و حقه‌باز این كارها را می‌كنند".

اما با همه اين انتقادات، زائران مسجد جمكران كم نشده است. حتي ناصر مكارم شيرازي از مراجع تقلید نزدیک به حكومت هم اعلام كرد كه امر امام دوازدهم شيعيان برای احدای مسجد جمکران در بيداري اتفاق افتاده است و نه در خواب.

در طول سال‌های گذشته علاوه بر مسجد جمکران مراکز دیگری در کشور به عنوان اماکنی مقدس که از ناحیه امام زمان حمایت می‌شوند مشهور شده‌اند. یکی از این‌ها مسجد صاحب‌الزمان در شهر ایلام است که به گفته متولیان آن پرزائرترین مسجد کشور پس از جمکران محسوب می‌شود. نمونه جالب دیگر اما به تازگی در یکی از شهرهای شمال ایران - بابل - قد علم کرده است؛ مسجد محدثین که از آن با عنوان جمکران ثانی یاد می‌کنند. هفته نامه توقیف شده شهروند اولین بار گزارشی درباره این مسجد منتشر کرد. متولیان این مسجد هم مدعی هستند که امام زمان به خواب کسی آمده و از او خواسته تا مسجد را احداث کند. ادعایی که از نظر متخصصان تعیین صحت یا کذب روایات شیعیان مردود است.

اما مقامات بابلی به این‌ انتقادات توجهی ندارند. در جای جای شهر بابل تراكت‌ها بزرگی هست به صراحت بر آن نوشته‌ شده که این مسجد به دستور مستقیم امام زمان بنا شده است. نذورات، هدایا و كمك‌ها به مسجد آنقدر بود، كه به سرعت توسعه یافته، شبستانی به آن افزوده شده و زمین‌های مجاور هم به مسجد پیوست و ساختمان چند طبقه‌ای در مجاورت آن بنا شده است.

یكی از خادمان مسجد كه پیرمردی شصت‌وچند ساله است می‌گوید: "مردم خواب‌های زیادی می‌بینند و حوائج‌شان برآورده می‌شود و روزی نیست كه كسی برای ادای نذر، پول یا طلا نیاورد."