دعوای پر سر و صدای محمود احمدی‌نژاد، رییس جمهوری ایران با بزرگ‌ترین مخالفش علی‌اکبر هاشمی رفسنجانی که بر سر تصرف بزرگ‌ترین دانشگاه خاورمیانه بود فعلا با پادرمیانی آیت‌الله خامنه‌ای رهبر جمهوری اسلامی به آتش‌بسی ختم شده که هرکسی می‌داند ناپایدار خواهد بود.

دورخیز محمود احمدی نژاد برای در دست گرفتن "دانشگاه آزاد اسلامی" از نخستین ماه‌های دور اول ریاست جمهوری او در سال ۲۰۰۵ آغاز شد و البته از سال گذشته شتاب بیشتری گرفت. اما این نهاد همچنان در دست مخالفانش است.

مهمترین چهره مخالف دولت که محمود احمدی نژاد تاکنون نتوانسته دست او را از دانشگاه آزاد کوتاه کند علی‌اکبر هاشمی رفسنجانی است که همزمان ریاست دو نهاد مهم جمهوری اسلامی - مجمع تشخیص مصلحت نظام و مجلس خبرگان را در دست دارد و عضو هیات موسس دانشگاه آزاد اسلامی است.

آیت الله علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی اخیرا منازعه قدرت بر سر این دانشگاه را «اختلافاتی ملال انگیز» دانسته و خواستار توقف اقدامات دو طرف درگیر برای تعیین سرنوشت دارایی‌های این دانشگاه شده بود.

گفته می‌شود که دانشگاه آزاد سومین دانشگاه جهان از نظر تعداد دانشجو است. به گفته عبدالله جاسبی، رییس این دانشگاه هم اکنون یک‌ونیم میلیون دانشجو در آن درس می‌خوانند و سه میلیون و نیم هم فارغ التحصیل شده‌اند. این رقم به خوبی نشان می‌دهد که این دانشگاه چه سهمی بزرگی در پرورش نسل تازه و مدرن شده ایرانی داشته است. بسیاری از جوانان كه پشت دروازه كنكور دانشگاه‌های دولتي مانده بودند شانس تحصیل دانشگاهی پیدا کردند.

منتقدان دانشگاه آزاد معتقدند كه اين دانشگاه سطح کیفی تحصيلات دانشگاهی را در ايران پايين آورده و ميزان فارغ التحصيلان بيكار را بالابرده است. اما رييس دانشگاه آزاد معتقد است كه "بيكار با سواد بهتر از بيكار بي سواد است."

دانشگاه آزاد بدون دریافت بودجه از دولت و تنها با شهریه دانشجویان فعالیت کرده است و تخمین زده می‌شود که درآمدهای آن در سال تازه پایان یافته تحصیلی بالغ بر هزار و دویست میلیارد تومان باشد. این رقم بدون محاسبه دیگر فعالیت‌ها از جمله اداره ۱۰ بیمارستان و ۶۰۰ مدرسه در سراسر کشور است.

رقم دارایی‌های دانشگاه آزاد نیز به گفته جاسبی حدود ۲۵۰هزار میلیارد تومان است اما این نهاد علاوه بر ارزش مالی، دارای اهمیت سیاسی و نفوذ اجتماعی بالایی است.

این دانشگاه بیش از ۳۵۰ واحد و مركز دانشگاهي در سراسر كشور و حتی در دوردست ترین نقاط است. بسیاری از ايراني‌ها نام برخي از شهرهاي كوچك و دهستان‌هاي دورافتاده را تنها به خاطر شعبه دانشگاه آزادش مي‌شناسند.

دانشگاه آزاد اسلامي در عمل بافت و فرهنگ سنتی این شهرهای کوچک را دگرگون کرده است. یک استاد جامعه‌شناسی دانشگاه آزاد واحد تهران مرکز می‌گوید: دانشگاه آزاد دو کار مهم در دوران جمهوری اسلامی انجام داده است؛ کمک به مدرنیزاسیون اجتماعی کشور و همچنین تقویت رشته‌های انسجام ملی از طریق گردهم‌آوردن دانشجویان با قومیت‌های مختلف برای زندگی و آشنایی در کنار یک‌دیگر.

شعبه دانشگاه آزاد كه در زميني وسيع و در ميان بيابان بنا شده دلیل اصلی رونق شهردویست‌هزار نفری مسجد سليمان است. مغازه‌‌دارها چشم‌شان به جمع ده‌هزار نفری دانشجويان است كه بهترین‌ مشتری‌هاشان هستند و بسیاری از خانه‌هاي مخروبه شهر هم براي آنها نونوار شده تا به اجاره ‌روند.

گروهی از خيرين در شهر "اوز" در جنوبي‌ترين نقطه استان فارس كه مي‌دانند دولت جمهوري اسلامي چندان علاقه‌اي به گسترش اين شهر سني‌نشين ندارد، يك مجتمع بزرگ آموزشي ساخته‌ و آن را در اختيار دانشگاه آزاد گذاشته‌اند تا شهرشان در دفترچه‌هاي كنكور دانشگاه شناخته شود و هويتي تازه بگیرد.


عجیب نیست که حتی در اولین سال‌های پیروزی سیدمحمد خاتمی، رییس جمهور سابق ایران گروهی از اصلاح‌طلبان تندرو چشم طمع به دانشگاه آزاد داشتند. کاری که البته محمود احمدی‌نژاد با جدیت بسیار بیش‌تری پی گرفته است. او در همان سال ریاست جمهوری‌اش خواهان كم شدن شهريه دانشجويان این دانشگاه شد. پیشنهادی که اتفاقا طرفداران فراوانی در میان دانشجویان داشت اما دلیلش کاهش قدرت نفوذ مالی رقبا بود.

احمدی‌نژاد در آخرین نطق تلویزیونی‌اش پیش از برگزاری انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۸۸، مدیران دانشگاه آزاد را متهم کرد که سرمایه این دانشگاه را صرف فعالیت‌های انتخاباتی به نفع رقیب او، میرحسین موسوی کرده‌اند که اتفاقا او هم یکی از اعضای هیات موسس این دانشگاه بوده است.

کاری که مهدی هاشمی، پسر چهل ساله اکبر هاشمی رفسنجانی، به عنوان رییس مرکز تحقیقات و رییس دفتر هیات امنای دانشگاه آزاد انجام داد بیش از هر چیز احمدی‌نژاد را آزرد. او در هفته‌های منتهی به برگزاری انتخابات در یکی از واحدهای این دانشگاه در تهران مرکزی را برای نظارت بر روند اجرای انتخابات در سراسر کشور راه انداخت.

در این مرکز، افرادی شبانه‌روز در حال گردآوری و ثبت اطلاعات مرتبط با انتخابات بودند. مهدی هاشمی، دو روز پیش از انتخابات به روزنامه نیویورک تایمز گفت "کارش، مشابه نظارت وزارت کشور بر انتخابات است اما به شکل غیرعلنی." او همچنین بنا به داده‌های دریافتی مرکزش از سراسر ایران، شانس پیروزی میرحسین موسوی را بسیار بیشتر از محمود احمدی نژاد دانسته بود.

مهدی هاشمی در گسترش فعاليت‌هاي رسانه‌اي دانشگاه آزاد نیز نقش داشت. دوماه مانده به انتخابات رياست جمهوري، دانشگاه آزاد رويه انتشار هفته‌نامه فرهيختگان را نیز به روزنامه تغير داد و گروهی از روزنامه‌نگاران اصلاح‌طلب را به کار گرفت. در چند روز مانده به روز انتخابات شب‌نامه‌اي با تيراژ ميليونی منتشر شد كه منابع موثق می‌گویند از سوي همين روزنامه تهيه و توزيع شده است. سايت خبري روزنامه فرهيختگان دو روز پس از اعلام پيروزي احمدي‌نژاد فيلتر شد و مدتی بعد سردبیر روزنامه نیز بازداشت شد.

همزمان با آغاز سرکوب معترضان به نتیجه انتخابات ریاست جمهوری در روزهای پس از انتخابات اعلام شد که مهدی هاشمی با "مدارک مهمی" از ایران خارج شده و گزارش‌های تایید نشده‌ای منتشر شد مبنی براینکه اگر اتفاقی برای خانواده پرنفوذش در ایران رخ دهد او "مسایلی" را افشا خواهد کرد. ازآن زمان تاکنون مهدی هاشمی اقدامی نکرده، اما حامیان محمود احمدی‌نژاد بارها خواهان بازگشت او به ایران شده‌اند تا او را محاکمه کنند.

غلامحسین الهام، سخنگوی پیشین دولت که از متحدان اصلی محمود احمدی‌نژاد محسوب می‌شود اخیرا دانشگاه آزاد را "منبع مالی فتنه" توصیف کرد.

سه ماه پس از انتخابات بحث‌انگیز ریاست جمهوری مدیران این دانشگاه که از عزم دیرین محمود احمدی‌نژاد برای تصاحب دانشگاه آزاد آگاه بودند برای حفظ خود و دانشگاهی که تاسیس کرده بودند تصمیم گرفتند تا اداره اموال و دارایی‌های دانشگاه آزاد به شکل "موقوفه" درآید. یک‌باره در تهران بیلبوردهای تبلیغاتی درباره وقف دانشگاه آزاد نصب شد.

وقف اموال در ایران سابقه‌ای دیرین دارد و دارایی‌های موقوفه را نمی‌توان به نفع دولت و یا در اموری غیر از آنچه واقفین می‌خواهند صرف کرد.

این ترفند دانشگاه آزاد با واکنش شدید دولت احمدی‌نژاد مواجه شد و روزنامه تندرو کیهان، آن را فرار از قانون و شخصی کردن یک ثروت عمومی دانست.

در بهار گذشته، حمله همزمان دولت و نمایندگان حامی احمدی‌نژاد در مجلس به دانشگاه آزاد آغاز شد. مجلس طرح تحقیق و تفحص از دانشگاه آزاد را به تصویب رساند و شورای عالی انقلاب فرهنگی که ریاستش به عهده رییس جمهوری است اساسنامه دانشگاه آزاد را تغییر داد. بنابه اساسنامه جدید، روسای واحدهای دانشگاه آزاد در سراسر ایران که بیش از پنج هزاردانشجو دارند از سوی دولت منصوب می شوند و این به معنای کنترل کامل دولت بر صدها واحد آموزشی دانشگاه آزاد است.

شورای عالی انقلاب فرهنگی که اعضایش را رهبری جمهوری اسلامی تعیین می‌کند و ریاست آن بر عهده محمود احمدی نژاد است علاوه بر تغییر اساسنامه دانشگاه آزاد، نام با تغییر اساسنامه دانشگاه آزاد نام میرحسین موسوی را از هیات موسس دانشگاه حذف کرد و همچنین پنج عضو جدید به هیات امنای این نهاد اضافه کرد تا بدین‌ترتیب اکثریت هوادار احمدی‌نژاد باشند.

مدیران دانشگاه آزاد از شورای عالی فرهنگی به دادگاه شکایت بردند و توانستند اجرای اساسنامه جدید را متوقف کنند. سی‌ام خرداد و تنها یک روز پس از این حکم مجلس نیز طرحی تصویب کرد که در نتیجه آن دولت حق ورود به اداره دانشگاه آزاد را نداشت و این به معنای لغو مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی بود.

اما این پیروزی طولی نکشید. شماری از دانشجویان بسیجی هوادار دولت، در برابر مجلس تجمع کردند، نمایندگان را دزد خواندند و حتی تهدید کردند که مجلس را به توپ می‌بندند.

تجمع پرسروصدای این دانشجویان حامی احمدی نژاد در شرایطی بود که طی یکسال اخیر، هرگونه اعتراض به عملکرد دولت محمود احمدی نژاد به اتهام "نداشتن مجوز" از سوی نیروهای انتظامی و امنیتی سرکوب می شد.

یک روز بعد از این تجمع طرحی در مجلس تصویب شد که مصوبه قبلی مبنی بر منع دولت از دخالت در دانشگاه آزاد را بی‌اثر می‌کرد. رییس قوه قضاییه، صادق لاریجانی نیز در واکنش به خواست دادستان کل کشور، حکم قاضی به نفع دانشگاه آزاد را اشتباه دانست و دستور دادرسی مجدد صادر کرد. 


در حالی‌که دوباره جنگ به نفع محمود احمدی‌نژاد مغلوبه شده بود، شنیده شد که هاشمی رفسنجانی به طور غیرمنتظره به دیدار آیت‌الله خامنه‌ای رفته است. پس از آن بود که رهبر جمهوری اسلامی دستور آتش بس داد و خواستار آن شد که هم وقف دانشگاه آزاد متوقف شود و هم اجرای اساسنامه جدید. نتیجه کوتاه مدت این دستور البته باقی ماندن کنترل دانشگاه آزاد در دستان مخالفان احمدی‌نژاد است. اما معلوم نیست که عبدالله جاسبی نیز همچنان مدیر این دانشگاه باقی بماند.

جاسبی که عضو حزب محافظه‌کار و پرنفوذ در بازار یعنی موتلفه است، در دهه پنجاه شمسی در دانشگاه آستون انگلستان مدیریت صنعتی خواند و سپس برای گرفتن مدرک دکترای تخصصی خود به آمریکا رفت. او از ابتدای تاسیس دانشگاه آزاد در سال ۱۳۶۱ تاکنون رییس این دانشگاه بوده که به عبارتی طولانی‌ترین دوره ریاست در یک نهاد مهم در جمهوری اسلامی است.

صدها تن از مقام‌های قوای مجریه، مقننه و قضاییه ایران فارغ از گرایشات سیاسی‌شان در دانشگاه آزاد تحصیل می‌کنند و یا از آنجا فارغ‌التحصیل شده‌اند. برای همین عبدالله جاسبی، رییس این دانشگاه دوستان زیادی دارد. علی کردان وزیر سابق کشور احمدی‌نژاد که متهم به جعل مدرک دکترای آکسفورد شده بود در این دانشگاه تدریس حقوق اساسی می‌کرد و قاضی سعید مرتضوی که جلاد مطبوعات خوانده می‌شود از همین دانشگاه مدرک گرفته و هم‌اکنون هم در آن‌جا درس می‌دهد.

اما هم اکنون احتمال کنار رفتن جاسبی از ریاست دانشگاه آزاد زیاد است. خود او نیز تلویحا در یک سخنرانی پس از دستور رهبر جمهوری اسلامی گفت که دانشگاه آزاد باید کم کم به نبودش عادت کند. به گفته یک مقام عالی در این دانشگاه که نخواست نامش فاش شود، کنار رفتن جاسبی در شرایط کنونی می‌تواند شانس مخالفان احمدی‌نژاد را برای نگه داشتن تسلط خود بر دانشگاه آزاد بیشتر کند، چرا که دوره طولانی مدت ریاست او جای هیچ دفاعی را باقی نگذاشته اشت.


فارغ از همه این‌ها، دعوا بر سر دانشگاه آزاد به خوبی نشان دهنده تغییری است که در وضعیت رهبر جمهوری اسلامی پیش آمده است. پیشتر وقتی آیت‌الله خامنه‌ای درباره مساله‌ای موضعگیری می‌کرد همه طرف‌ها سخنش را "فصل الخطاب" دانسته و حتی در صورت مخالفت با رهبر جمهوری اسلامی، از آن موضع سرپیچی نمی‌کردند. اما حال به گفته یک تحلیلگر سیاسی ساکن تهران، «رهبر جمهوری اسلامی دیگر از آن توان تعیین سرنوشت برخوردار نیست و به زودی دور تازه جدال بر سر دانشگاه آزاد آغاز خواهد شد.»